قبلا مطالب پراکنده ای در «کلک شکرین» در خصوص آهار مهره کردن کاغذها منتشر کرده ام اما حسب امر دوستان، یک جمع بندی و تکمله عرض می کنم. امید که اساتید و اهل فن، اشتباهات بنده را تصحیح و مطلب را تکمیل نمایند ...

چرا باید از کاغذ آهار مهره استفاده کنیم؟

در واقع آنچه که اولویت و اهمیت دارد جنس کاغذ است ، نه آهار مهره.  به این معنا که در ساخت کاغذهای صنعتی برای از بین بردن رنگ و سفید کردن کاغذها به آنها اسید اضافه می شود که این اسید با رطوبت هوا و مرکب خوشنویسی واکنش داده و سبب کاهش ماندگاری و از بین رفتن اثر خوشنویسی پس از یک مدت نسبتا کوتاه می شود و از همین رهگذر، چند سال پیش یکی از اساتید معروف مجبور به پرداخت جریمه سنگینی به مشتریان عربی خود شد. بنابراین برای افزایش ماندگاری آثار ، بایستی از کاغذهای بدون اسید یا اصطلاحا «اسید فری»  (Acid_Free Paper) استفاده نمود.  نمونه معروف این کاغذها، کاغذهای گراف (یا کرافت) و کاغذهای دست ساز (مثل کاغذهای ژاپنی و هندی) است. با استفاده از کاغذ تورنسل و روشهای دیگر می توانید میزان اسیدیته کاغذها را اندازه گیری نمایید.
مشکلی که کاغذهای بدون اسید دارند، سطح ناصاف، زیر و خشن آنهاست که باعث می شود خوشنویسی به سختی انجام گیرد. اینجاست که «آهار مهره» اهمیت پیدا می کند. «آهار مهره» در واقع یک بستر سازی و زمینه سازی است که کاغذ خشن را آماده ی خوشنویسی می کند.
مزیت دیگر «آهار مهره» امکان روتوش و تصحیح خط است که ایرادات جزئی را می توان به آسانی رفع نمود.

چگونه آهار تهیه کنیم؟
مواد مختلفی و متنوعی برای آهار زدن وجود دارد. معروف ترین و متداول ترین روش، استفاده از نشاسته (عموما نشاسته گندم یا ذرت) است. به این ترتیب که به ازای یک پیمانه نشاسته حدود سه پیمانه آب اضافه می کنید و خوب هم می زنید تا محلول سفید رنگ یکدستی به دست بیاید که هیچ گلوله نشاسته ای داخل آن نباشد. سپس محلول را روی شعله ملایم اجاق گاز حرارت می دهیم و مرتب هم می زنیم تا به جوش آید و مایع غلیظی حاصل شود.  پس از این مرحله صبر می کنیم تا مایع (آهار) قدری سرد شود و سپس روی کاغذ می مالیم.
نکته1:
برای این که حشرات به آهار (نشاسته) نزدیک نشوند و آن را نخورند مقداری ماده «صبر زرد» یا همان «صمغ تلخ» که بعضا با نام «آلوئه ورا» می شناسند و ماده ای سیاه رنگ و بسیار تلخ است و از عطاری ها قابل تهیه می باشد به نشاسته اضافه می کنند. باید توجه داشته باشید که اگر صبر زرد را داخل نشاسته بیاندازید آن را سیاه رنگ خواهد کرد بنابراین تکه ای از صبر زرد را داخل نشاسته قدری حل کنید و پس از مدت کوتاهی از نشاسته خارج نمایید.
نکته2: برخی جهت افزودن حالت چسبندگی و کشسانی به نشاسته، صمغ یا چسب (مانند چسب صحافی) هم به آن اضافه می کنند.  البته خود نشاسته هم حالت چسیندگی دارد و حتی از آن برای پرس کردن آثار استفاده می شود.
نکته3: وقتی نشاسته جوشید مجددا قدری آب به آن اضافه کنید تا (خنک و) رقیق شود. با این کار اولا نشاسته بهتر جذب کاغذ می شود و ثانیا سطح صافتر و یکنواخت تری روی کاغذ پیدا می کند.
نکته4: هرگونه بافت و رنگ باید در خود کاغذ وجود داشته باشد و به آهار اضافه نشود زیرا در صورت روتوش خط، لایه نازک آهار از بین می رود و کاغذ بدون رنگ و بافت آشکار می گردد.

چگونه کاغذ را آهار بزنیم؟
برای این کار بهتر است از تخته MDF یا ورق های دیگری که در مقابل آب مقاوم باشد استفاده کنید و آنها را متناسب اندازه کاغذها برش داده و آماده کنید.  تمام لبه های کاغذ را با استفاده از آب چسب روی تخته بچسبانید و خوب سفت کنید و سپس نشاسته را با قلمو یا اسفنج یا غلتک نقاشی روی کاغذ بمالید.
نکته1: دلیل استفاده از آب چسب این است که چسب در اثر رطوبت نشاسته، باز نشود و کاغذ را رها نکند. می توانید ابعاد تخته را کوچکتر از ابعاد کاغذ در نظر بگیرید و کاغذ را به پشت تخته تا کرده به راحتی با چسب کاغذی یا چسب نواری معمولی به پشت تخته بچسبانید و سفت کنید.
نکته2: وقتی نشاسته روی کاغذ مالیده شد، کاغذ در اثر رطوبت، منبسط می شود و چروک بر می دارد. بنابراین باید در مالیدن نشاسته قدری سرعت عمل داشته باشید تا چین و چروک کاغذ باعث عدم یکنواختی نشاسته (که پس از خشک شدن موجب پارگی کاغذ می شود) نگردد.
نکته3: نشاسته حتما باید چند لایه (بیش از 3-4 لایه) زده شود. به این معنی که وقتی نشاسته را مالیدید صبر کنید تا کاغذ خشک و صاف شود و مجددا نشاسته با به تمام سطح کاغذ بمالید و این عمل را دوباره تکرار کنید.  تعداد تکرار بستگی به جنس و سطح کاغذ دارد.
نکته4: سعی کنید نشاسته کاملا سرد و سفت نشود. و تا مایع ولرم و تازه است آن را روی کاغذ بمالید.  وقتی نشاسته کاملا سرد و سفت شد یکنواختی خود را از دست می دهد و نیز به خوبی جذب کاغذ نمی شود.
نکته5: غالبا بعد از آهار نشاسته، دو سه لایه نیز آهار شنبلیله یا تخم مرغ می زنند. این کار سطح کاغذ را تا حدود زیادی صاف و به نوعی شفاف می کند و نیاز به مهره را کم می کند یا از بین می برد. تخم مرغ در جلای رنگ مرکب نیز یحتمل مؤثر است.

چگونه تخم مرغ آماده کنیم؟
برای تهیه تخم مرغ بایستی سفیده تخم مرغها را جدا کرده سفیده ها را با همزن تا حدی هم بزنیم که بطور کامل به کف تبدیل شود چنانکه اگر ظرف را برگردانیم چیزی از آن فرو نریزد. سپس آن را داخل یخچال قرار می دهیم و صبر می کنیم تا تخم مرغ بصورت مایع ته نشین شود. مایع ته نشین شده ، روی کاغذ مالیده می شود.
نکته: معمولا هنگام همزدن به سفیه تخم مرغ، زاج سفید اضافه می کنند.

مهره زدن
جهت صاف و صیقلی کردن سطح آهار، به آن مهره می زنند. بهترین ابزار برای مهره زدن، سنگ عقیق معرفی شده که کاغذ را روی تخته ای از ترجیحا جنس چوب درخت گلابی قرار می دهند و مهره را در راستای طول و عرض کاغذ به تمام سطح آن می کشند به طوری که سطح آن کاملا صاف و صیقلی باشد و رد حرکت مهره روی کاغذ دیده نشود.
نکته1: مهره کشیدن کار بسیار سخت و طاقت فرسایی است لذا سعی می کنند طوری آهار زده شود که حتی الامکان نیازی به مهره کشیدن نباشد. از طرف دیگر کاغذی که به خوبی مهره زده شده بسیار صاف و لیز است و قلم روی آن سُر می خورد که برای برخی نوشتن را سخت می کند.
نکته2: چنانچه کاغذی مهره زده شده و سطح آن لیز است معمولا قبل از نوشتن، مقداری پودر بچه روی سطح کاغذ می ریزند و پاک می کنند تا لیزی کاغذ از بین برود و قلم سُر نخورد.
نکته3: هنگام مهره زدن از قرار دادن کاغذ بر روی شیشه خودداری کنید زیرا حرارت ایجاد شده در اثر حرکت مهره، باعث سوزاندن کاغذ می گردد.

- توجه داشته باشید استفاده از کاغذهای اسیدی یا کاغذهای رنگ شده با مواد شیمیایی یا استفاده از مرکب شیمیایی حتی استفاده از آب اسیدیته برای تهیه آهار، ماندگاری اثر را کاهش می دهد و نقض غرض استفاده از کاغذهای آهار مهره است.
- کاغذ آهار مهره در ابعاد 50در70 بسته به جنس کاغذ و کیفیت آهار مهره از حدود 10.000 تا 150.000 تومان برای هر برگ در بازار موجود است.
- کیفیت تهیه آهار نشاسته و همچنین مایع تخم مرغ به صورت عملی در این فیلم نشان داده شده است:
- در صورت وجود ابهام، اعلام کنید تا با ارائه عکس و فیلم، حتی الامکان توضیح بیشتری ارائه گردد.
- مشتاق دریافت نظرات و دانستن تجربیات و دانسته های دوستان و اساتید هستیم.
هفته آینده ، تذکرات دریافتی و همچنین تعدادی عکس و فیلم را به صورت جداگانه منتشر خواهم کرد ان شاءالله.


منابع مطالب:
آقایان و اساتید معزز: مهرداد سخنی (یسنا)، سعیدرضا زمزیا، حسین صالحی، میرحسین زنوزی، محمد پروین قدس، مجتبی سبزه، سیدحیدر موسوی، علی اکبر غفوری.  و جستار پراکنده در اینترنت و برخی کتب و مقالات.